Komisja Europejska opublikowała w środę, 18 listopada, zalecenia dotyczące zaawansowanych materiałów, w których wyznaczyła cel uczynienia Unii Europejskiej światowym liderem w tej dziedzinie do 2035 roku. Dokument pozostaje jednak niewiążący, a jego realizacja rozłożona na lata, co budzi uzasadnione wątpliwości, czy Europa zdoła nadążyć za Stanami Zjednoczonymi i Azją.
Jak relacjonuje wnp.pl, plan Komisji zakłada wzrost o co najmniej 20 proc. inwestycji w badania i innowacje w porównaniu z rokiem 2023, podobny wzrost liczby startupów i firm scaleup oraz zwiększenie liczby wdrożeń finansowanych ze środków publicznych, które osiągną poziom gotowości technologicznej 7 i 8, czyli w praktyce stadium komercjalizacji.
Zaawansowane materiały: fundament zielonej i cyfrowej transformacji
Zaawansowane materiały stanowią podstawę innowacji w kluczowych sektorach gospodarki: energetyce, mobilności, budownictwie, elektronice, ochronie zdrowia oraz lotnictwie i kosmonautyce. Są też niezbędne dla gotowości obronnej Unii. Bruksela wskazuje jednak, że mimo silnej bazy badawczej Europa wypada słabo w patentach i inwestycjach przemysłowych.
W Unii działają 15 tysięcy firm z tego sektora, które zatrudniają półtora miliona ludzi i generują roczny obrót powyżej 750 mld euro. Blisko 3 tysiące elementów infrastruktury badawczej i technologicznej oraz 2,3 mld euro przeznaczone w ramach II filaru Horyzontu Europa na badania nad zaawansowanymi materiałami w latach 2021-2027 to imponujące zasoby. Problem w tym, że nie przekładają się one na możliwości produkcyjne.
Patenty, certyfikacja i uzależnienie od importu
Liczba unijnych zgłoszeń patentowych spadła, a dystans do USA i Chin rośnie. Podczas gdy w USA w 2023 roku zainwestowano w przemysłowe badania i innowacje 218,8 mld euro, w Unii było to zaledwie 61,5 mld euro. To ponadtrzykrotna różnica, która nie napawa optymizmem.
Według Komisji ekosystem jest rozdrobniony, dostęp do infrastruktur testowych utrudniony, a wykwalifikowanych kadr brakuje. Wysokie koszty patentowania, długotrwałe procedury certyfikacji i rejestracji, na przykład w ramach rozporządzenia REACH, oraz utrudniony dostęp małych i średnich przedsiębiorstw do linii pilotażowych dodatkowo hamują rozwój.
Szczególnie niepokojące jest uzależnienie od importu surowców krytycznych z państw trzecich: magnesy ziem rzadkich, baterii i grafenu sprowadzamy z Chin, włókien węglowych z USA i Japonii, a stopów lotniczych i niobu z Rosji i Brazylii. To realne zagrożenie dla suwerenności przemysłowej Europy, także Polski.
Pięć filarów planu: szybszy rynek i większa skala produkcji
Komisja chce oprzeć politykę na pięciu filarach. Z punktu widzenia przemysłu najważniejsze są filary trzeci i czwarty. Trzeci zakłada skrócenie czasu wprowadzenia produktów na rynek, m.in. przez uproszczenie dostępu MŚP do infrastruktur testowych, tworzenie piaskownic regulacyjnych oraz usprawnienie zarządzania własnością intelektualną i transferu technologii między nauką a przemysłem.
Czwarty filar obejmuje zwiększenie skali produkcji i popytu poprzez zamówienia publiczne na innowacje i zamówienia przedkomercyjne, tworzące rynki pionierskie dla zaawansowanych materiałów, a także mobilizację inwestycji publicznych i prywatnych, w tym projektów IPCEI.
Pozostałe filary to koncentracja badań na wyzwaniach priorytetowych, wykorzystanie cyfryzacji i AI oraz niwelowanie luki kompetencyjnej. W przyszłym roku ma zostać wyłonionych co najmniej pięć wspólnych wyzwań, popieranych przez co najmniej cztery państwa, oraz uruchomiony system monitorowania łańcuchów wartości przez Wspólne Centrum Badawcze. Przykładowe wyzwania obejmują magnesy trwałe niezawierające surowców krytycznych, niskoemisyjne spoiwa do produkcji cementu oraz materiały wolne od PFAS dla półprzewodników.
Filar drugi przewiduje przekształcenie platformy Materials Commons w stałą unijną infrastrukturę danych oraz inwestycje w autonomiczne laboratoria, łączące AI, robotykę i automatyzację. Według Komisji mogą one przyspieszyć odkrywanie nowych materiałów nawet tysiąckrotnie. Ostatni filar zakłada przeszkolenie 200 tysięcy osób do 2029 roku przez Europejską Akademię Zaawansowanych Materiałów w celu uzupełnienia zidentyfikowanych 116 luk kompetencyjnych.
Niewiążący dokument i długi horyzont
Horyzont działań obejmuje lata do 2035. Postępy mają być monitorowane przez Radę Technologiczną ds. Zaawansowanych Materiałów na podstawie wskaźników wydajności, ze śródokresowym przeglądem pod koniec 2028 roku i końcowym sprawozdaniem do 31 grudnia 2030 roku. Prace nad wdrożeniem mają się zacząć w przyszłym roku od analizy słabych punktów i zależności surowcowych.
Jak zauważa EUobserver, blueprint ogłoszony w środę jest kolejnym krokiem Komisji w kierunku większej samodzielności przemysłowej bloku, ale pozbawionym podstawy prawnej. To znamienne: Bruksela woli zalecenia i dobrowolne cele zamiast twardych zobowiązań, które mogłyby faktycznie wymusić zmiany.
Rozmowy z przedsiębiorcami działającymi na rynkach USA, Indii czy Chin wskazują, że zanim w UE ustali się plan działań, na tamtych rynkach wprowadza się już gotowe rozwiązania. Ten sam problem dostrzega Europe, które podkreśla dobrowolny charakter trzech nowych celów podniesienia inwestycji i produkcji zaawansowanych materiałów o 20 procent.
Tymczasem Bruksela dopiero luzuje śrubę przemysłowi w innych obszarach. Jak informuje Bankier.pl, Parlament Europejski opowiedział się za zwiększeniem liczby darmowych uprawnień ETS, co ma przynieść oszczędności do 8 mld euro do 2030 roku i uchronić firmy przed ucieczką produkcji z Europy.
Dla Polski istotne są także krajowe priorytety badawcze, koncentrujące się na fotonice, materiałach nanoelektronicznych, materiałach funkcjonalnych oraz budowaniu strategicznej autonomii surowcowej. To kierunki, w których polska nauka i przemysł mają realne atuty, pod warunkiem że pieniądze unijne trafią do konkretnych projektów, a nie rozejdą się w biurokratycznych procedurach.
Czytaj też
Czy zalecenia KE dotyczące zaawansowanych materiałów są wiążące?
Nie. Dokument ma charakter niewiążący, a jego realizacja jest rozłożona na lata do 2035, ze śródokresowym przeglądem pod koniec 2028 roku i końcowym sprawozdaniem do 31 grudnia 2030 roku.
Jakie są główne bariery rozwoju sektora zaawansowanych materiałów w UE?
Według Komisji Europejskiej są to: rozdrobniony ekosystem, utrudniony dostęp do infrastruktur testowych, brak wykwalifikowanych kadr, wysokie koszty patentowania, długotrwałe procedury certyfikacji oraz uzależnienie od surowców krytycznych z państw trzecich.
Czym są autonomiczne laboratoria wskazane przez KE?
To laboratoria łączące AI, robotykę i automatyzację w celu przyspieszania odkrywania i testowania nowych materiałów. Według Komisji mogą one przyspieszyć ten proces nawet tysiąckrotnie.
