Mózg Einsteina był mniejszy od przeciętnego, kaszalot ma większy od naszego, a orki dysponują większą liczbą neuronów, również w korze mózgowej. Mimo to to człowiek wzniósł katedry, napisał symfonie i zbudował państwa. W programie „Didaskalia”, na który zwrócił uwagę portal wiadomosci.wp.pl, dr Paweł Boguszewski z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN wyjaśnił, co tak naprawdę decyduje o wyjątkowości ludzkiego umysłu.
Rozmowa obnażyła kilka mitów, które przez dekady krążyły po podręcznikach i popularnych artykułach. Największy z nich dotyczy samego rozmiaru mózgu.
Czy większy mózg oznacza większą inteligencję?
Nie. Badania pokazują, że rozmiar mózgu wyjaśnia jedynie około 6 procent różnic w inteligencji między ludźmi. Przeciętny ludzki mózg waży około 1350-1400 gramów, ale wybitne jednostki często dysponowały mniejszymi organizmami myślowymi.
„Znamy bardzo wiele przypadków ludzi o mniejszym mózgu, którzy byli wybitnymi jednostkami. Chociażby Albert Einstein. Miał mózg mniejszy niż przeciętnie, około 1200 g”, powiedział dr Boguszewski, kierownik Pracowni Metod Behawioralnych w Instytucie Nenckiego.
Człowiek nie jest też żadnym rekordzistą w świecie zwierząt. Największy mózg na Ziemi ma kaszalot. Jak przypominają zestawienia porównawcze liczby neuronów u ssaków, orki przewyższają nas liczbą komórek nerwowych w całym mózgu, a także w samej korze mózgowej. Mimo to, jak ujął to naukowiec, wciąż po prostu pływają w oceanie.
O ludzkiej przewadze zdecydowało połączenie kilku cech: niezbyt duży, ale doskonale połączony mózg, sprawne dłonie, którymi przekształcamy otoczenie, oraz niezwykle bogate życie społeczne. Liczy się nie sama liczba komórek, lecz to, jak sprawnie różne obszary mózgu komunikują się ze sobą. Jak zauważają autorzy analiz porównujących inteligencję orek i człowieka, mierzenie zwierzęcej inteligencji ludzką miarą prowadzi na manowce. To człowiek okazał się gatunkiem, który w ynalazł pismo, prawo i cywilizację.
Mit stu miliardów neuronów
Przez dekady powtarzano, że ludzki mózg zawiera 100 miliardów neuronów. Brazylijska neuronaukowczyni Suzana Herculano-Houzel sprawdziła, skąd wzięła się ta liczba, i policzyła komórki nowoczesną metodą. Wyszło około 86 miliardów.
„Śmiano się, że zgubiliśmy dwa rezusy”, żartuje dr Boguszewski.
Dlaczego mózg człowieka nie odrasta jak u aksolotla?
Rodzimy się z niemal wszystkimi neuronami, jakie będziemy mieli przez życie. Czy w dorosłym mózgu powstają nowe, wciąż nie wiadomo. Jeśli tak, to w tak małych ilościach, że nie są w stanie odbudować uszkodzeń. Tracimy za to dziesiątki tysięcy komórek nerwowych dziennie. Brzmi groźnie, ale żeby naturalny ubytek zaczął nam szkodzić, musielibyśmy żyć 200-300 lat.
Aksolotl, płaz zachowujący przez całe życie formę larwalną, potrafi odbudować nawet połowę mózgu. Człowiek nie. Nowe neurony, które nie wiedziałyby, jak się połączyć, mogłyby bardziej zaszkodzić niż pomóc. Naukowiec porównał to do drużyny piłkarskiej.
„Wyjmijmy trzech zawodników i wprowadźmy trzech, którzy nie wiedzą, o co chodzi, i chcą tylko złapać piłkę i ją przytulić. Drużyna powiedziałaby: dobra, usiądźcie sobie z boku, załatwimy to w mniejszym składzie”, tłumaczy dr Boguszewski. Dlatego dorosły mózg nie dokłada nowych komórek, lecz wzmacnia istniejące połączenia.
Jak opóźnić starzenie mózgu?
Nauka nie wie nawet, dlaczego się starzejemy. Geny wyznaczają granicę, u człowieka około 120 lat, lecz środowisko ma ogromny wpływ. Widać to chociażby po tym, jak w ostatnich dekadach wydłużyła się średnia długość życia.
„Żadne suplementy, bo nie ma takich. Żadne superfoods, bo nie ma takich. Tylko to, co wiemy od setek lat: w zdrowym ciele zdrowy duch”, podkreśla naukowiec.
Te słowa brzmią jak rzymskie „mens sana in corpore sano”, mądrość, którą cywilizacja łacińska i chrześcijańska przekazywała przez stulecia, zanim przyrodnicy potwierdzili ją laboratoryjnie. Liczy się dobra dieta, sen, unikanie używek i nadmiernego stresu.
Drugim filarem jest aktywny umysł. Nie wystarczy samo sudoku. Potrzebne są różnorodne wyzwania i kontakt z ludźmi, bo drugi człowiek to najbogatsze źródło bodźców. Jednym z czynników przyspieszających demencję i chorobę Alzheimera jest samotność. To znów prawda, którą tradycja znała dawno: człowiek jest stworzony do wspólnoty, a izolacja go niszczy. Liczą się nawet drobiazgi, na przykład nowa droga z przystanku do domu. Rutyna uspokaja, ale zbyt duże poczucie bezpieczeństwa usypia mózg.
Szczury się śmieją, a nauka szuka świadomości
Sam dr Boguszewski bada zachowanie myszy i szczurów, szukając u nich objawów chorób takich jak parkinson, alzheimer czy autyzm. Szczury komunikują się w ultradźwiękach: 22 kiloherce to sygnał alarmowy, 50 kiloherców to dźwięk zadowolenia, pojawiający się choćby podczas zabawy.
„Tak, wiem, to szokuje. Ale jeżeli się je gilgocze po brzuszkach, one się śmieją”, mówi naukowiec.
Chce sprawdzić, czy u zwierząt da się dostrzec zalążki świadomości. Uważa, że badamy je za mało, a ostatnie lata pokazały, że uczyć się od siebie potrafią nawet trzmiele. Być może klucz do zagadki ludzkiego umysłu leży nie w nas, lecz w klatce ze śmiejącym się szczurem.
Czym jest świadomość i co dzieje się po śmierci?
Pytanie o świadomość pozostaje największą zagadką współczesnej nauki. Dr Boguszewski uważa ją za funkcję mózgu, która nie przetrwa jego śmierci. Badania osób reanimowanych, często przywoływane jako dowód „wychodzenia z ciała”, nie potwierdziły tych relacji. Dla wiary chrześcijańskiej dusza jest jednak czymś więcej niż biologiczną funkcją, i tu nauka, zamiast odpowiadać, po prostu milknie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy większy mózg oznacza wyższą inteligencję?
Nie. Według badań rozmiar mózgu wyjaśnia około 6 procent różnic w inteligencji. Mózg Einsteina ważył około 1200 gramów, czyli mniej niż przeciętny.
Ile neuronów ma człowiek?
Około 86 miliardów, nie 100 miliardów, jak długo sądzono. Nową liczbę ustaliła metodą bezpośredniego liczenia Suzana Herculano-Houzel.
Czy suplementy opóźniają starzenie mózgu?
Według dr. Boguszewskiego nie ma skutecznych suplementów ani superfoods. Liczą się sen, dieta, różnorodny wysiłek umysłowy i kontakt z ludźmi.
