Trudności z emocjami, myśli samobójcze, uzależnienia czy kryzysy w relacjach to problemy, z którymi coraz więcej Polaków nie potrafi sobie poradzić samodzielnie. Dialektyczna terapia behawioralna, znana jako DBT, oferuje konkretne narzędzia do walki z cierpieniem, a w Polsce jest już dostępna w ramach NFZ.
Jak wyjaśnia w rozmowie z RMF24 psychoterapeutka Magdalena Skuza, DBT to terapia skupiona na rozumieniu zachowań, rozumianych szerzej niż tylko to, co widać z zewnątrz. Zachowaniem są także emocje, myśli i sposoby reagowania na trudności. Terapia ta nie polega na prostym przemodelowaniu pacjenta, lecz na dostrzeżeniu sensu nawet tych zachowań, które szkodzą, i ich stopniowej modyfikacji.
Czym jest dialektyczna terapia behawioralna?
Słowo „dialektyczna” oznacza uwzględnianie różnych perspektyw. W DBT zakłada się, że nie ma prawdy absolutnej i że w każdej perspektywie jest ziarno prawdy. Terapeuta nie narzuca pacjentowi swojej wizji tego, co właściwe, ale pomaga znaleźć równowagę między akceptacją obecnej sytuacji a potrzebą zmiany.
To właśnie najważniejsza oś tej metody: z jednej strony praca nad zmianą zachowań, które podtrzymują cierpienie, z drugiej uznanie i uprawomocnienie doświadczeń człowieka. Ważnym elementem jest uważność, czyli umiejętność bycia „tu i teraz”, zauważania własnych emocji i myśli bez ich automatycznego oceniania. Jak opisuje Florecer Counseling, metodę stworzyła pod koniec lat 80. amerykańska psycholożka Marsha Linehan, początkowo z myślą o osobach w głębokim bólu emocjonalnym. Sama Linehan opisała tę drogę w książce „Życie warte przeżycia”, o której pisze Wydawnictwo Gorzka Czekolada.
Dla kogo jest terapia DBT?
DBT jest szczególnie skuteczna u osób z poważnymi problemami w regulacji emocji, gdy uczucia są tak silne, że wpływają na myślenie, relacje i codzienne funkcjonowanie. Chodzi o osoby z zachowaniami impulsywnymi, trudnościami w utrzymywaniu stabilnych relacji, przewlekłymi myślami samobójczymi, autoagresją, zaburzeniami odżywiania czy szkodliwym używaniem substancji.
Najczęściej DBT kojarzona jest z terapią osób z rozpoznaniem osobowości borderline, ale może pomagać także przy innych złożonych zaburzeniach. To terapia intensywna, dlatego zwykle kierowana jest do osób, którym nie wystarczyły wcześniejsze formy pomocy. Istnieją też programy DBT dostosowane do pracy z młodzieżą.
W przypadku uzależnień DBT uczy rozpoznawania emocji i regulowania napięcia w inny sposób niż przez używki. W terapii mówi się o dialektycznej abstynencji: celem jest abstynencja, ale jej ewentualne przerwanie nie przekreśla całego procesu, lecz stanowi sygnał do analizy i dalszej pracy. Jak podkreśla Skuza, ważne jest zrozumienie drogi, która doprowadziła osobę do uzależnienia, bez moralizowania i oceniania jej jako „słabej”.
Jak przebiega leczenie?
Standardowy program DBT składa się z kilku trybów odbywających się równocześnie. Pierwszym jest terapia indywidualna, regularne spotkania z terapeutą, podczas których pacjent uczy się rozumieć swoje zachowania i sytuacje kryzysowe, a na początku monitorowane są tendencje samobójcze i autoagresja.
Drugim elementem jest grupowy trening umiejętności, zwykle raz w tygodniu, obejmujący naukę uważności, tolerowania dyskomfortu psychicznego, regulacji emocji i skuteczności interpersonalnej. Trzeci tryb to coaching telefoniczny między sesjami, pomagający przenosić nowe umiejętności do codziennego życia. Czwartym jest zespół konsultacyjny dla terapeutów, nazywany czasem „terapią dla terapeutów”.
Skuteczność potwierdzona badaniami
DBT od początku rozwijana była i sprawdzana w badaniach klinicznych. Pierwsze randomizowane badania prowadzono pod koniec lat 80. i w latach 90. w USA, przede wszystkim wśród osób z przewlekłymi tendencjami samobójczymi, które nie doznawały trwałej poprawy po innych formach pomocy. Wyniki były później wielokrotnie powtarzane przez niezależne zespoły badawcze.
Badania wskazują, że DBT pomaga ograniczać zachowania zagrażające życiu i ryzyko samobójcze oraz poprawia jakość życia. Jak relacjonuje Collaborativeminds, w analizie trzech badań randomizowanych z 2010 roku osoby w DBT używały około trzy razy więcej umiejętności pod koniec leczenia, co wyjaśniało większość spadku prób samobójczych i depresji. Skuteczność dotyczy jednak pełnego programu, obejmującego wszystkie jego elementy.
Koszty, czas trwania i dostępność w NFZ
Pełny program DBT można realizować w ramach świadczeń finansowanych przez NFZ. W Polsce działają już placówki oferujące tę formę pomocy, między innymi w Warszawie, Krakowie, częściowo w Gdańsku i Wielkopolsce. Dostępność nadal jest jednak ograniczona, bo program wymaga przeszkolonych terapeutów pracujących w zespole. Takich specjalistów wciąż jest w Polsce stosunkowo niewielu, choć ich liczba rośnie.
W sektorze prywatnym indywidualna sesja DBT nie powinna być droższa niż standardowa sesja psychoterapii. W Trójmieście to zwykle 150-250 zł za spotkanie indywidualne, a dwugodzinny trening grupowy kosztuje około 120-180 zł. Coaching telefoniczny najczęściej jest uwzględniony w rozliczeniu terapii indywidualnej.
U dorosłych z dużą dysregulacją emocji i przewlekłymi tendencjami samobójczymi pierwsza faza terapii, czyli stabilizacja, trwa najczęściej od roku do dwóch lat. Jeśli współwystępują uzależnienie czy nasilone objawy potraumatyczne, potrzebny może być kolejny rok lub dwa pogłębionej pracy. DBT nie obiecuje życia bez bólu, ale pomaga nauczyć się go tolerować i żyć zgodnie z własnymi wartościami.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy szukać pomocy w nurcie DBT?
Warto rozważyć DBT, gdy emocje są na tyle silne, że trudno je kontrolować, pojawiają się myśli samobójcze, autoagresja, impulsywne działania albo przewlekłe „górki i dołki” w relacjach. O wyborze terapii decyduje jednak wspólna ocena z terapeutą, nie sam pacjent.
Czy terapia DBT jest dostępna w NFZ?
Tak, pełny program DBT można realizować w ramach świadczeń NFZ, choć liczba placówek w Polsce jest wciąż ograniczona.
Czym różni się DBT od innych terapii?
DBT łączy pracę nad zmianą zachowań z akceptacją doświadczeń pacjenta. Przy prostszych problemach, jak lęk społeczny czy niepowikłana depresja, skuteczne mogą być mniej złożone metody.
W kryzysie psychicznym można skorzystać z bezpłatnych, całodobowych linii wsparcia: 116 123 dla dorosłych, 116 111 dla dzieci i młodzieży, 800 70 22 22 dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym oraz 112 w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia.