Po zamachu w Krakowie młodzi Polacy są zasypywani drastycznymi obrazami zanim ktokolwiek zdoła ich przed nimi chronić, a media radzą sobie z relacjonowaniem tragedii, według psychologa Przemysława Staronia, fatalnie. W wywiadzie opublikowanym 9 listopada przez wyborczą Nauczyciel Roku 2018 mówi wprost, że żyjemy w cyfrowej wiosce, w której wszystko dociera do wszystkich natychmiast, a układ nerwowy nastolatka nie jest gotowy na taką dawkę bodźców.
Staroń przypomina, że istnieją sprawdzone standardy relacjonowania tragedii, wypracowane m.in. w USA i Norwegii. Kampanie No Notoriety czy Don't Name Them mówią: piszmy o poszkodowanych i ich rodzinach, a nie o sprawcy. Nazwisko napastnika może pojawić się maksymalnie raz, nigdy w tytule, bez zdjęć i szczegółowej biografii.
Co się dzieje z młodym człowiekiem zalanym drastycznymi obrazami
Punktem odniesienia dla Staronia jest rok 2004 i śmierć dziennikarza Waldemara Milewicza w Iraku. Wtedy, gdy nie było smartfonów, media zachowa się przyzwoicie. Publikację zdjęcia ciała zmarłego potępiono błyskawicznie, a czołowi dziennikarze wystosowali wspólny list. Dziś, jego zdaniem, taki front nie istnieje, a przekazy o tragediach są coraz bardziej dosłowne.
Skutki są wymierne. Nasz umysł przetwarza informacje z prędkością około 10 bitów na sekundę, podczas gdy dociera do nas miliardy bodźców. Skutek to przebodźcowanie: rozregulowany układ nerwowy, zmęczenie poznawcze, osłabiona kreatywność, a z czasem habituacja, czyli osłabienie reakcji na cierpienie innych ludzi.
„Dla dorosłego człowieka to masakra, a co dopiero dla młodych ludzi. A serwujemy im to non stop”.
Podobne ostrzeżenia formułuje psycholog społeczny prof. Tomasz Grzyb, który w rozmowie z portalem Nauka w Polsce mówił, że publikowanie nagrań z zamachu w Krakowie i nakręcanie emocji w mediach społecznościowych może zachęcać potencjalnych naśladowców sprawcy. WP Kobieta zwraca z kolei uwagę, że sieć radykalizuje błyskawicznie, a algorytmy sprzyjają atomizacji młodych ludzi, którzy wymieniają komunikaty, lecz tracą realne więzi.
Więź jest ważniejsza niż cenzurowanie świata dziecka
Staroń, który po zabójstwie prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza w 2019 roku chodził z prelekcjami po sopockich szkołach, przekonuje, że ochroną dla dziecka nie jest ukrywanie przed nim informacji. Dzieci nie są głupie, tylko małe, i w 99,99 procentach przypadków wiedzą więcej, niż dorośli przypuszczają.
Najważniejsza jest więź. Badania z zakresu neurobiologii interpersonalnej pokazują, że jednym z najsilniejszych czynników chroniących młodego człowieka jest choćby jeden dorosły dający poczucie realnej, wspierającej obecności. Z raportu „Rówieśnicy” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wynika, że 41 proc. uczniów po pomoc zgłasza się do rodziców, a 37 proc. do przyjaciół. Rodzic nastolatka nie jest więc wcale pomijany.
„Zrób wszystko, aby twoje dziecko odczuło jeszcze silniej, że je kochasz bezwarunkowo, że może przyjść ze wszystkim, że jesteś jego największym sojusznikiem. To najlepsza profilaktyka, jaka istnieje”.
Jak rozmawiać z dzieckiem o tragedii
W sopockich klasach Staroń, we współpracy z psychoterapeutami Bogusławem Gontarzem i Magdaleną Dietrich, zaczynał zawsze od jednego komunikatu: wszystko, co czujecie, jest zupełnie normalne. Emocje, także te niewygodne, jak radość w dniu tragedii, mają prawo się pojawić. Dopiero po zbudowaniu poczucia bezpieczeństwa można rozmawiać o mechanizmach hejtu i przemocy, m.in. o piramidzie nienawiści Allporta, według której nienawiść zaczyna się od drobnych rzeczy, zwłaszcza od języka.
Na trudne pytania dzieci, np. o szczegóły zamachu, dorosły ma odpowiadać w oparciu o oficjalne komunikaty. Przyznanie się „sam też mało wiem” to forma uczenia krytycznego myślenia i szacunku dla faktów, a nie rozsiewania dezinformacji. Dorośli nie muszą być twardzi jak skała. Dziecko, które widzi wzruszonego, ale obecnego rodzica, dostaje najważniejszy przekaz: on jest taki jak ja i dalej przy mnie stoi.
Tradycyjne więzi jako tarcza
Wbrew modnej narracji nastolatek nie potrzebuje wyłącznie grupy rówieśniczej. Rodzice, dziadkowie, nauczyciele, ciocie i wujkowie, trenerzy, sąsiedzi, wciąż są dla młodego człowieka fundamentem. Staroń przywołuje badania nad ludźmi odchodzącymi z tego świata: żałują wyłącznie braku autentycznych więzi, miłości i przyjaźni, nigdy zaś braku pieniędzy, awansów czy popularności w sieci.
W czasach, gdy technologia rozwija się szybciej niż nasz mózg, a Radio Kraków pyta wprost, jak algorytmy wciągają młodych w świat przemocy, rodzina i lokalna wspólnota pozostają najbardziej niezawodnym oparciem. Wybór tego, czemu damy paliwo i życie, jak ujmuje to psycholog, jest po naszej stronie, codziennie.
Częste pytania
Czy należy pokazywać sprawcę zamachu w mediach?
Zgodnie z kampaniami No Notoriety i Don't Name Them tożsamość sprawcy nie powinna być eksponowana. Nazwisko może pojawić się najwyżej raz, nigdy w tytule, bez zdjęć i szczegółowej biografii.
Czy ukrywanie przed dzieckiem informacji o tragedii je chroni?
Według Przemysława Staronia nie. Dzieci mają natychmiastowy dostęp do informacji, a prawdziwą ochroną jest więź i poczucie, że mogą przyjść do dorosłego ze wszystkim.
Jakie są skutki przebodźcowania u młodych ludzi?
Przeciążenie sensoryczne prowadzi do zmęczenia poznawczego, osłabienia kreatywności, rozregulowania układu nerwowego, a z czasem do znieczulicy i obojętności na cierpienie innych.